وقتی محیط کار به ما میگوید چه کسی هستیم
در نوشته قبلی، درباره اضطرابی نوشتم که با ورود هوش مصنوعی به جهان مهندسی نرمافزار پدید آمده است؛ اضطرابی که شاید فقط به آینده شغلی و احتمال ازدستدادن کار مربوط نباشد، بلکه به تصویری که از خودمان بهعنوان یک فرد حرفهای داریم نیز ارتباط پیدا کند.
اما پیش از آنکه هوش مصنوعی معیارهای حرفهای ما را تغییر دهد، پرسش دیگری وجود دارد: این معیارها چگونه شکل گرفتهاند؟ آیا تصویری که از یک شغل داریم، با کاری که فرد در محیط واقعی انجام میدهد یکسان است؟ و آیا ممکن است در طول سالها، محیط کار بهتدریج تعریف ما از مهارت، موفقیت و هویت حرفهای را تغییر دهد؟ برای بررسی این پرسشها، دو مثال را در نظر بگیریم.
داروساز؛ متخصص دارو یا فروشنده؟
تصور کنید قرار است موفقیت دو داروساز شاغل در داروخانه را با یکدیگر مقایسه کنیم. داروساز اول دانش دارویی عمیقی دارد، اما در برقراری ارتباط با مشتری، شناخت نیازهای او و عرضه محصولات چندان موفق نیست. داروساز دوم در ارتباط با مشتری توانمند است، نیازهای او را خوب تشخیص میدهد و در فروش محصولات مکمل، تقویتی و بهداشتی عملکرد بهتری دارد.
اگر بخش عمده فعالیت یک داروخانه به عرضه داروهای آماده و محصولات جانبی اختصاص داشته باشد، ممکن است داروساز دوم در موفقیت تجاری آن داروخانه نقش مؤثرتری ایفا کند، حتی اگر داروساز اول در ساخت داروهای ترکیبی مهارت بیشتری داشته باشد.
این مثال پرسشی ایجاد میکند، آیا برای موفقیت در محیط واقعی داروخانه، الزاماً باید در همان مهارتی برجسته باشیم که در تصور متعارف از رشته داروسازی اهمیت محوری دارد؟
البته پاسخ به این پرسش بستگی دارد که موفقیت را چگونه تعریف کنیم. از منظر صاحب داروخانه، افزایش فروش، مدیریت هزینهها، حفظ مشتری و پایداری اقتصادی اهمیت دارند. از این منظر، مهارت ارتباطی و فروش میتواند یکی از عوامل مهم موفقیت باشد.
از منظر حرفهای، مسئله متفاوت است. دانش داروساز باید در انتخاب و عرضه ایمن دارو، بررسی نسخه، تشخیص خطرات احتمالی و راهنمایی بیمار نقش داشته باشد. افزایش فروش بهخودیخود نشانه عملکرد حرفهای بهتر نیست، گاهی تصمیم درست این است که محصولی عرضه نشود.
از منظر خود داروساز نیز ممکن است موضوع دیگری مطرح باشد: او برای یادگیری دانش دارویی وارد این رشته شده، اما بخش بزرگی از کار روزمرهاش را فعالیتهایی تشکیل میدهند که با تصور اولیهاش از حرفه تفاوت دارند. این منظرها یکسان نیستند و لزوماً نیز با یکدیگر سازگار نمیشوند. یک فعالیت ممکن است به موفقیت تجاری داروخانه کمک کند، بدون آنکه الزاماً کیفیت حرفهای داروساز را افزایش دهد.
مسئله من تقلیل داروسازی به فروشندگی نیست. مسئله این است که کارکرد واقعی یک شغل در یک محیط مشخص ممکن است با تصویری که از ماهیت آن حرفه داریم، تفاوت داشته باشد.
حسابدار یا مدیر مالی در پالایشگاه؛ بابت چه چیزی دستمزد میگیرد؟
مثال دیگری را در نظر بگیریم. فرض کنید مدیر مالی یک پالایشگاه، به دلیل شناخت دقیق قطعات و تجهیزات تخصصی آن، در فرایند خرید میتواند نیاز واقعی مجموعه را تشخیص دهد، درباره قیمتها قضاوت کند و مانع خرید نامناسب یا پرداخت هزینههای غیرضروری شود. چنین فردی ممکن است برای سازمان ارزش اقتصادی قابلتوجهی ایجاد کند. اما آیا این ارزش صرفاً حاصل دانش حسابداری اوست؟
احتمالاً نه. آنچه او را متمایز میکند، ترکیبی از دانش مالی، شناخت تجهیزات، فهم نیازهای عملیاتی پالایشگاه و توانایی ارزیابی تصمیمهای خرید است. اگر همین فرد فقط ثبتهای مالی را انجام میداد و از قطعات و نیازهای فنی مجموعه شناختی نداشت، ممکن بود ارزش متفاوتی برای سازمان ایجاد کند. از سوی دیگر، یک متخصص فنی نیز ممکن بود شناخت عمیقی از قطعات داشته باشد، اما برای ارزیابی هزینهها، تأمینکنندگان و پیامدهای مالی تصمیمها به دانش دیگری نیاز داشته باشد. در این مثال، ارزش فرد در محل تلاقی چند نوع دانش و نیاز سازمانی شکل گرفته است، نه صرفاً در عنوان شغلی او.
اما باز هم باید پرسید: دستمزد بالای چنین فردی دقیقاً به چه چیزی مربوط است؟ به دانشی که دارد؟ به هزینهای که از آن جلوگیری میکند؟ به کمیاببودن تواناییهایش؟ به دشواری جایگزینکردنش؟ یا به میزان اختیاری که در تصمیمهای مهم دارد؟ احتمالاً ترکیبی از این عوامل دخیلاند.
بنابراین، از روی عنوان شغلی یا حتی فهرست وظایف رسمی نمیتوان بهتنهایی فهمید که یک فرد در عمل چه ارزشی ایجاد میکند و چرا بابت کارش دستمزد میگیرد.
آیا پذیرفتن مسئولیت، خودش کار است؟
در مثال داروساز، پرسش دیگری نیز مطرح میشود. فرض کنیم فردی مجوز لازم برای فعالیت یک داروخانه را دارد و بابت پذیرش مسئولیت رسمی دستمزد دریافت میکند، اما در عمل نظارت مؤثر یا مداخله حرفهای معناداری انجام نمیدهد. آیا صرف داشتن عنوان و پذیرفتن مسئولیت، به معنای انجام کار است؟ برای پاسخ، باید میان چند وضعیت تفاوت گذاشت.
مسئولیتی که با نظارت واقعی، تصمیمگیری و امکان مداخله همراه است، میتواند بخش مهمی از کار باشد؛ حتی اگر در هر لحظه فعالیت آشکاری دیده نشود. گاهی ارزش یک فرد در خطایی است که بهموقع تشخیص میدهد یا پیامدی که از وقوع آن جلوگیری میکند. اما اگر حضور او صرفاً برای برآوردن یک شرط رسمی باشد و عملاً نقشی در فرایند نداشته باشد، پرسش از فاصله میان مسئولیت رسمی و عمل واقعی جدی میشود.
این تمایز فقط درباره داروسازی نیست. در سازمانها، ممکن است افرادی بابت عنوان، جایگاه یا پذیرش مسئولیتی دستمزد بگیرند؛ در حالی که میزان مشارکت واقعی آنها در فعالیتهای مربوط به آن مسئولیت متفاوت باشد.
از طرف دیگر، حتی اگر فرد واقعاً کاری انجام دهد، لزوماً دستمزد او با ارزش اجتماعی یا کیفیت حرفهای کارش متناسب نیست. بازار کار فقط ارزش ایجادشده را منعکس نمیکند؛ کمیابی مهارت، قدرت چانهزنی، ساختار سازمانی، مقررات و اهمیت اقتصادی نقش نیز بر دستمزد اثر میگذارند.
پس سه پرسش متفاوت داریم:
- فرد عملاً چه کاری انجام میدهد؟
- این فعالیت چه ارزشی برای چه کسی ایجاد میکند؟
- چرا سازمان یا بازار کار حاضر است بابت آن فعالیت مبلغ مشخصی بپردازد؟
پاسخ این سه پرسش الزاماً یکسان نیست.
محیط کار چگونه تعریف ما از حرفه را تغییر میدهد؟
حالا از این دو مثال به یک پرسش عمومیتر برسیم.
فردی وارد یک محیط کاری میشود. در آنجا بعضی فعالیتها بیشتر دیده میشوند، برخی مهارتها پاداش میگیرند و بعضی معیارها مبنای ارتقا و ارزیابی عملکرد قرار میگیرند. در ابتدا، ممکن است فرد بداند که اینها معیارهای همان سازمان هستند. اما پس از چند سال، آیا ممکن است همین معیارها به بخشی از تعریف او از یک فرد حرفهای تبدیل شوند؟
کسی که در محیطی کار میکند که موفقیت با میزان فروش سنجیده میشود، ممکن است بهتدریج فروش بیشتر را نشانه اصلی موفقیت بداند. کسی که در پالایشگاه با هزینههای سنگین خرید و پیامدهای تصمیمهای مالی سروکار دارد، ممکن است توانایی جلوگیری از خرید نامناسب را یکی از مهمترین معیارهای ارزش حرفهای بداند.
در مهندسی نرمافزار نیز ممکن است محیطی که سرعت پیادهسازی، تسلط بر ابزارهای فنی و تحویل قابلیتها را برجسته میکند، تصویری خاص از مهندس خوب بسازد.
این معیارها الزاماً نادرست نیستند. سرعت، دانش فنی، فروش و کنترل هزینه همگی میتوانند ارزشمند باشند. مسئله آنجاست که معیارهای مورد تأکید یک محیط، بهتدریج به معیارهای بدیهی ارزیابی خودمان تبدیل شوند، بهگونهای که دیگر بهسادگی تشخیص ندهیم کدام بخش از تعریف ما از حرفه، حاصل تأمل و انتخاب است و کدام بخش در جریان سازگاری با محیط شکل گرفته است.
محیط کار فقط جایی نیست که در آن مهارت کسب میکنیم. ممکن است در آن یاد بگیریم چه چیزی را ارزشمند بدانیم، چه چیزی را ببینیم و خودمان را چگونه تعریف کنیم.
برنامهنویس و هوش مصنوعی؛ وقتی معیارهای تمایز تغییر میکنند
این بحث در وضعیت امروز مهندسی نرمافزار اهمیت بیشتری پیدا میکند.
سالها تجربه، تسلط بر زبانهای برنامهنویسی، شناخت چارچوبهای فنی و توانایی پیادهسازی راهحلها از جمله نشانههایی بودند که برای ارزیابی مهارت برنامهنویسان به کار میرفتند. در بسیاری از محیطها، سرعت حل مسئله و تحویل کد نیز جایگاه مهمی داشت.
با ورود هوش مصنوعی، بخشی از فعالیتهای برنامهنویسی تغییر کرده است. اکنون میتوان برخی کدها را سریعتر تولید کرد، درباره پیادهسازی راهنمایی گرفت و بخشی از کارهای تکراری را به ابزارها سپرد. این تغییر به معنای بیارزششدن دانش فنی نیست؛ اما ممکن است نسبت میان مهارت، خروجی و تمایز حرفهای را تغییر دهد.
اگر فردی بخش مهمی از هویت حرفهای خود را بر توانایی تولید کد بنا کرده باشد، طبیعی است که این تغییر را فقط تحول یک ابزار تجربه نکند. ممکن است معیارهایی که سالها با آنها شایستگی خود را میسنجیده، دیگر همان قدرت تمایزگذاری را نداشته باشند. در اینجا دو مسئله به هم میرسند: از یک سو، تغییرات واقعی در بازار کار و در نحوه انجام فعالیتها؛ از سوی دیگر، تصویری که فرد از خودش بهعنوان یک متخصص ساخته است.
شاید لازم باشد از خود بپرسیم که در یک پروژه نرمافزاری، ارزش واقعی فعالیت ما از کجا میآید. آیا فقط از کدی که تولید میکنیم؟ از فهم مسئلهای که قرار است حل شود؟ از تشخیص اینکه چه چیزی باید ساخته شود؟ از تصمیمگیری میان راهحلهای مختلف؟ از شناخت محدودیتهای کسبوکار؟ از مسئولیتپذیری در قبال نتیجه؟ یا از ترکیبی از این موارد که در هر محیط کاری به شکل متفاوتی توزیع میشوند؟
پاسخ را نمیتوان با یک فهرست ثابت از مهارتهای آینده تعیین کرد. همانطور که در مثال داروساز و مدیر مالی دیدیم، ماهیت عملی یک نقش به زمینهای که در آن فعالیت میکند و معیاری که برای ارزیابی آن انتخاب میکنیم وابسته است.
خطر آن است که با تضعیف یک معیار قدیمی، صرفاً معیار تازهای را جایگزین کنیم و بار دیگر تمام هویت حرفهای خود را به آن گره بزنیم.
شاید پرسش اصلی، شناختن کاری باشد که واقعاً انجام میدهیم
در مواجهه با هوش مصنوعی، پیشنهادهای بسیاری برای یادگیری مهارتهای تازه مطرح میشوند: تفکر انتقادی، شناخت کسبوکار، طراحی معماری، توانایی ارزیابی خروجیها و صورتبندی بهتر مسائل.
این تواناییها میتوانند مهم باشند. اما پیش از آنکه فهرست دیگری از مهارتها بسازیم، شاید لازم باشد پرسش بنیادیتری مطرح کنیم:
در محیطی که در آن کار میکنیم، واقعاً چه فعالیتی انجام میدهیم، چه ارزشی ایجاد میکنیم و کدام بخش از تصویری که از خودمان داریم، از معیارهای همان محیط سرچشمه گرفته است؟
این پرسش به معنای انکار مهارتهای گذشته یا نادیدهگرفتن واقعیتهای اقتصادی نیست. همچنین قرار نیست همه را به این نتیجه برساند که باید شغلشان را عوض کنند.
هدف، روشنکردن تفاوت میان عنوان شغلی، فعالیت واقعی، ارزش اقتصادی و هویت حرفهای است؛ تفاوتهایی که ممکن است در زندگی روزمره چنان به هم نزدیک شوند که دیگر آنها را از یکدیگر تشخیص ندهیم.
شاید اضطرابی که با ورود هوش مصنوعی در جهان مهندسی نرمافزار ایجاد شده، در کنار نگرانیهای واقعی درباره اشتغال، فرصتی نیز فراهم کند تا این نسبتها را دوباره بررسی کنیم.
اگر هوش مصنوعی بخشی از کاری را که انجام میدادیم تغییر دهد، نهفقط باید بپرسیم کدام مهارت را جایگزین کنیم، بلکه باید روشن کنیم چرا آن فعالیت را تا این اندازه معیار ارزش و هویت حرفهای خود قرار داده بودیم.
آیا ما شغل خود را انتخاب کردهایم و سپس در آن رشد کردهایم، یا محیطی که در آن کار کردهایم، بهتدریج به ما آموخته است که شغل، موفقیت و حتی خودمان را چگونه بفهمیم؟
لینک مقاله قبلی: اضطراب جاری در جهان مهندسی نرمافزار، خوانشی با هایدگر