قدم زدن در مرزها
ما در یک لحظه با یک واقعیت مواجهیم و برای فهم یا ارزیابی آن، معمولاً یک چارچوب، یک مفهوم یا مجموعهای از ویژگیها در اختیار داریم. اما آیا تمام چیزی که در مواجهه با آن واقعیت حاضر است، در همین چارچوب قابل صورتبندی است؟ (به نظر میرسد جواب منفی باشد.)
و زمانی این موضوع جالبتر میشود که وقتی با چیزی مواجه میشویم که کاملاً با چارچوب قبلی ما جور درنمیآید، الزاماً نمیگوییم: “پس این دیگر همان چیز نیست.” ممکن است بگوییم:
“با اینکه این ویژگی با تصویری که از آن داشتم نمیخواند، هنوز آن را همان میدانم.”
اینجا اتفاق جالبی میافتد. چیزی در آنچه میبینیم تغییر کرده، بخشی از توصیف قبلی دیگر بهسادگی کار نمیکند، اما شناخت ما از آن چیز هنوز از بین نرفته است. شاید این همان جایی باشد که باید کمی بیشتر روی مرزها بایستیم.
مرز دقیقاً کجاست؟
وقتی از یک مفهوم صحبت میکنیم، ناخودآگاه دوست داریم مرزی میان “این” و “آن” داشته باشیم. (این X است و آن X نیست.) اگر بخواهیم دقیقتر با آن برخورد کنیم، ممکن است دنبال مجموعهای از ویژگیها برویم که X را تعریف میکنند، شاید حتی ویژگیهایی که فکر میکنیم برای X بودن لازماند. اما بسیاری از مفاهیمی که در زندگی واقعی با آنها کار میکنیم، چنین ساختار تمیزی ندارند. برای بعضی از این مفاهیم، ویتگنشتاین ایدهای دارد که بعدها به “شباهت خانوادگی” معروف شد. یعنی ممکن است میان موارد یک مفهوم، مجموعهای از شباهتهای همپوشان وجود داشته باشد، بدون اینکه یک ویژگی واحد در همه آنها مشترک باشد.
مثلاً اعضای یک خانواده را در نظر بگیرید. ممکن است یکی شبیه پدر باشد، دیگری شبیه مادر و دیگری ترکیبی از چند نفر. با این حال، هنوز میگوییم اینها اعضای یک خانوادهاند. پس شاید همیشه با یک مرز دقیق و یک فهرست ثابت از ویژگیها سروکار نداریم.
اینجا مفهوم vagueness مطرح میشود، یعنی وضعیتی که مرز یک مفهوم، دستکم در کاربرد عادی آن، دقیق و روشن نیست. مثلاً درباره “بلندقد بودن” احتمالاً برای دو مورد بسیار متفاوت مشکلی نداریم، اما در میان آنها نقطهای وجود ندارد که بتوانیم با اطمینان بگوییم دقیقاً از اینجا بلندقد بودن شروع میشود.
و بعد به مسئلهای قدیمیتر تحت عنوان پارادوکس سورتیز میرسیم. اگر هر بار فقط مقدار بسیار کمی از یک ویژگی را تغییر دهیم، در بسیاری از موارد نمیتوانیم بگوییم این تغییر کوچک دقیقاً در کدام لحظه باعث شد شیء از یک مفهوم خارج شود. تغییرات کوچکاند، اما در نهایت نتیجه بزرگ است. مسئله فقط این نیست که مرز را پیدا نمیکنیم. مسئله این است که شاید در بعضی موارد، چیزی که ما “مرز” مینامیم، آنقدرها هم از ابتدا روشن و آماده نبوده است.
اما آیا واقعاً چیزی بیرون از چارچوب باقی مانده است؟
اینجا یک وسوسه جدی وجود دارد. ممکن است بگوییم: پس حتماً چیزی بیرون از چارچوب ما وجود دارد که نمیتوانیم آن را تعیین کنیم. من در ابتدا برای این چیز از واژه “باقیمانده”، استفاده کردم. اما بعد خود این واژه برایم مسئله ساز شد وقتی میگوییم باقیمانده، انگار فرض کردهایم یک چیز معین وجود دارد که بیرون از مرز ما مانده است. در حالی که شاید تنها چیزی که واقعاً بتوانیم بگوییم این باشد که چارچوب فعلی ما در آن لحظه برای صورتبندی تمام چیزی که در تجربهمان دخالت دارد کافی نیست. این دو گزاره یکی نیستند اولی درباره ساختار واقعیت ادعا دارد و دومی فقط درباره محدودیت صورتبندی فعلی ما حرف میزند. شاید این تفکیک ساده، جلوی بسیاری از پرشهای ذهنی-فلسفی ما را بگیرد. چون خیلی راحت میتوانیم از “من نمیتوانم این را توضیح دهم” به “پس این چیز در بیرون توضیحناپذیر است” برسیم.
آیا این یک تناقض است؟
وقتی یکی از ویژگیهایی که برای یک مفهوم مهم میدانستیم تغییر میکند و ما همچنان آن چیز را همان میدانیم، ممکن است بگوییم ما یک تناقض را پذیرفتهایم! تناقض منطقی زمانی است که چیزی را در یک معنا و در یک زمان، هم X و هم غیر-X بدانیم.
اما در مواجهههای واقعی ممکن است هنوز ندانیم آن ویژگی تا چه اندازه برای X بودن تعیینکننده است.
پس شاید بهتر باشد فعلاً از تعابیری مانند تنش مفهومی و ناسازگاری موضعی استفاده کنیم. (تنش مفهومی نه بهعنوان یک اصطلاح فلسفی دقیق، بلکه بهعنوان نامی موقت برای وضعیتی که دو نحوه دیدن یا دو صورتبندی، هر دو چیزی از یک موقعیت را نشان میدهند، اما بهسادگی در یک صورتبندی واحد جمع نمیشوند.
و ناسازگاری موضعی هم میتواند معنای دقیقتری داشته باشد: زمانی که دو گزاره مشخص، در یک چارچوب و با یک معنا واقعاً با هم سازگار نیستند. بنابراین نباید هر مرز مبهم یا هر ناتوانی در توضیح را فوراً “تناقض” بنامیم. چون ممکن است خیلی زود اسم یک وضعیت را “تناقض” بگذاریم، در حالی که مسئله اصلاً تناقض منطقی نبوده و فقط مرز مفهوم برای ما روشن نبوده است.)
اما یک اتفاق دیگر هم در حال رخ دادن است
مشکل فقط این نیست که همیشه نمیتوانیم یک واقعیت را در مجموعهای از ویژگیها جا بدهیم. گاهی در مواجهه با یک مسئله، بیش از آن چیزی را میدانیم که بتوانیم در همان لحظه به گزارههای جداگانه تبدیل کنیم.
اینجا مسیر مایکل پولانی جالب میشود. او درباره مفهومی تحت عنوان “دانستن ضمنی” صحبت میکند، اینکه ما میتوانیم چیزی را بدانیم، تشخیص دهیم یا انجام دهیم، بدون اینکه بتوانیم تمام آنچه در این شناخت دخالت دارد را به صورت مجموعهای از قواعد و گزارههای صریح بیان کنیم.
همه ما احتمالاً تجربه کردهایم که چهرهای را میشناسیم، اما اگر از ما بخواهند دقیقاً بگوییم چه ویژگیهایی باعث شده آن چهره را از بین هزاران چهره تشخیص دهیم، بهسادگی نمیتوانیم چنین فهرستی ارائه کنیم. از اینکه “بیش از آنچه میتوانیم بگوییم” میدانیم، نمیتوان نتیجه گرفت که حتماً چیزی در بیرون از نظام مفهومی ما وجود دارد. ممکن است آنچه داریم نوع دیگری از دانستن باشد نه یک موجودیت پنهان.
دو سوراخ و دو فیلم
اینجا یک تصویر ذهنی به نظرم کمک میکند. فرض کنیم در یک برج دیدبانی ایستادهایم و از دو سوراخ مختلف به یک منظره نگاه میکنیم. از سوراخ اول، یک الگو میبینیم و از سوراخ دوم الگویی دیگر، هر کدام برای خودش منسجم است. اما وقتی میخواهیم از هر دو یک تصویر واحد بسازیم، متوجه میشویم که نمیتوانیم آنها را بهسادگی روی هم منطبق کنیم. انگار از دو سوراخ مشغول دیدن دو فیلم متفاوت هستیم و در عین حال دنبال ساختن یک مفهوم واحد هستیم. ممکن است وسوسه شویم و بگوییم یکی از این دو تصویر غلط است، اما شاید مسئله این نباشد. شاید مشکل از اینجا آمده باشد که ما از ابتدا آن دو را دو چیز مستقل دیدهایم. آنچه داریم شاید دو جهان نباشد، دو نحوه دیدن یک موقعیت باشد.
این تفاوت مهم است. چون “دو جهان” یک ادعای متافیزیکی است. اما “دو نحوه دیدن” فقط درباره نحوه شکلگیری فهم ما صحبت میکند. پس شاید سؤال درست این نباشد که کدام تصویر درست است بلکه “چرا من این دو را از ابتدا از هم جدا دیدهام؟”
مسئله از کجا شروع میشود؟
شاید مسئله فقط چیزی نباشد که باید برای آن یک جواب پیدا کنیم. گاهی مسئله زمانی پدیدار میشود که چیزهایی که در چارچوب فعلی ما از هم جدا و نامرتبط به نظر میرسند، در مواجهه با یک موقعیت دیگر نتوانند جدا باقی بمانند. در این معنا، مسئله میتواند اشارهای باشد به رابطهای که هنوز برای ما روشن نشده است.
اما اینجا هم یک دام وجود دارد. هر دو چیزی که نامرتبط به نظر میرسند، الزاماً ارتباط عمیقی با هم ندارند. ممکن است صرفاً شباهتی پیدا کرده باشیم و چون ذهن ما به دنبال الگو میگردد، سریعاً برای آن معنا بسازیم. پس تفکر انتقادی فقط توانایی پیدا کردن ارتباط نیست و بخشی از تفکر انتقادی، توانایی پرسیدن این سؤال است که “چه چیزی باعث شده فکر کنم این ارتباط واقعاً وجود دارد؟” و شاید سؤال بعدی مهمتر باشد: “اگر این ارتباط را کنار بگذارم، چه چیزی از مسئله باقی میماند؟”
اینجا حتی گودل هم میتواند ما را گمراه کند
در چنین بحثی خیلی راحت میشود سراغ گودل رفت و گفت:
“پس هر نظامی چیزی دارد که درون خودش قابل تعیین نیست.” اما شباهت، دلیل نیست. قضایای ناتمامیت گودل درباره محدودیتهای مشخص سیستمهای صوری هستند. اینکه بخواهیم از آنجا به ذهن، تجربه، واقعیت یا هر نظام مفهومی دیگری برسیم، به استدلالهای بسیار بیشتری نیاز داریم. گاهی یک ایده درست را در یک حوزه پیدا میکنیم و بعد آن را بهعنوان یک کلید عمومی برای توضیح همه چیز به کار میبریم.
پس بالاخره مرز کجاست؟
شاید جواب این نباشد که “یک چیز آن سوی مرز ایستاده است” شاید خود مرز موضوع جالبتری باشد. مرز ممکن است همیشه چیزی نباشد که ابتدا وجود داشته و ما بعداً به آن رسیدهایم، گاهی مرز در خودِ مواجهه آشکار میشود. جایی که چارچوب فعلی ما هنوز میتواند کار کند، اما دیگر بهسادگی نمیتواند آنچه را میبینیم در خودش جا دهد. نه لازم است فوراً مفهوم قبلی را دور بیندازیم و نه لازم است برای نجات آن، یک استثنای عجیب بسازیم. میتوانیم مدتی همانجا بمانیم. بین آنچه میدانیم و آنچه هنوز نمیتوانیم بگوییم. بین شناخت قبلی و چیزی که دارد آن شناخت را تغییر میدهد. شاید قدم زدن در مرزها همین باشد.
نه تلاش برای اینکه هرچه سریعتر مرز را مشخص کنیم، بلکه توانایی ماندن در جایی که مرز هنوز کاملاً مشخص نشده است. و شاید برخورد با یک مسئله نیز از همینجا آغاز شود، جایی که صورتبندی فعلی دیگر کافی نیست، اما هنوز نمیدانیم صورتبندی بعدی چیست. در این لحظه شاید بهترین کار نه ساختن سریع یک مدل جدید باشد و نه چسبیدن به مدل قبلی.
فقط باید کمی بیشتر نگاه کنیم! و همین، گاهی برای تولدی جدید کافی است.