ساده سازی، جزء گرایی، استعاره های نابجا و نظام ارسطویی
ساختار واقعی جهان به گونهای است که اشیا و مفاهیم در انزوا سیر نمیکنند و بررسی آنها در شبکهای از روابط صورت میگیرد. در آنچه کورزیبسکی از آن بهعنوان زبان ارسطوییِ فاعل-محمولی یاد میکند، گرایشی شدید به رفتار کردن با اشیا و چیزها به صورت مستقل وجود دارد و جایگاه روابط کمرنگ میشود. این ساختار، از این منظر، آشکارا ساختاری نیست که بتواند جهان واقعی را بهخوبی بازنمایی کند؛ چون در جهان واقعی ما با مجموعههایی سر و کار داریم که اعضای آنها با یکدیگر در ارتباط هستند و نگاه متافیزیکی به مسائل، شناختی بهینه برای ما ایجاد نمینماید و بیشتر ما را در ابهام برده و سلامت روان ما را تضعیف مینماید.
مشکل اصلی زبانهای قدیمی، از این منظر، این است که جهان را شبیه «چیزها + ویژگیهای ثابت آن چیزها» در نظر میگیرد؛ مثلاً «این شیء یک میز است»، در حالی که واقعیت جهان بر پایه «چیزها + روابط + تغییرات + زمینه» میباشد. در این حالت، «میز بودن» یک ذات جداگانه و ثابت نیست، بلکه درون مجموعهای از روابطی است که ماده بودن، نوع شکلی، کاربرد، استفادهکننده، زمان و محیط و دیگر موارد ساختاری نزدیک به واقعیت را برای میز رقم میزند.
در یک نظام ارسطویی، ما در دام سادهسازی افتاده و با استفاده از جزءگرایی (یعنی واقعیت بههمپیوسته را از هم جدا کنیم و بعد فراموش میکنیم که این کار فقط انتزاع بوده است. ما باید بدانیم که این جداسازیها صرفاً ابزار تحلیل هستند و واقعیت را برای ما رقم نمیزنند و جایگزینی یکی از اجزای تحلیل با اصل واقعیت، ما را وارد خطر جزءگرایی مینماید) بخش زیادی از ساختار و درخت دانش واقعیت را هرس میکنیم.
ممکن است در ارتباط با مسائل ساده مشکلات کم باشد، ولی هنگامی که وارد مسائل پیچیده میشویم، این شکستن اجزا و پیگیری شباهت ساختاری از دنیاهای دیگر میتواند ما را وارد استعارههایی (بدون ساختار کامل پشتیبان) نماید که ممکن است هنگام لفاظی و سخنرانیهای فنیِ بدون پشتوانه ما را یاری نماید، ولی در واقعیت تنها مجموعهای از ابهامات را وارد حوزه مسئله مینماید و در عمل ما را همراه با خود به ناکجاآباد خواهد برد.
بری اوریلی در بخشی از کتاب «تناقض معمار» از ورود مفاهیم و انتزاعهای ساختارهای اقتصادی و نولیبرالیسم به نرمافزار میگوید و پرده از مشکلات آن برمیدارد و نمونهای از این تأثیر را ورود مفروضات اقتصاد کلاسیک به این حوزه با ورود مفاهیمی مانند «بدهی فنی» یاد میکند؛ گویی که میتوان با چیزی شبیه به ترازنامه مالی درباره وضعیت نرمافزار اندیشید و آن را مدیریت نمود.
از دید وی، این مدلهای اقتصادی مملو از چیزهایی هستند که او تاخوردگی افلاطونی مینامد؛ یعنی تقلیل دادن واقعیت پیچیده به یک مدل ساده و انتزاعی. حتی از نظر وی، جنبش چابک نیز از تأثیرات مفاهیم اقتصادی بینصیب نمانده است. مفاهیمی مانند «عدم مداخله» و «باور به دست نامرئی بازار» هر دو از مفاهیم شناختهشده اقتصاد لیبرال میباشند که در خوانش او، از پایههای زبانی این جنبش به شمار میروند.
در نتیجه، چارچوب فکری ما به سمتی میرود که گویی قرار است تصمیمات فناوری با اهداف اقتصادی سازمان همسو گردد و ورود این طرز تفکر به تصمیمگیریهای فنی نتایجی مشخص را برای ما رقم میزند؛ بهطوری که ما مسائل و تصمیمگیریهای فنی را با زبان هزینه و بازگشت سرمایه میفهمیم.
شاید این سؤال پیش آید که مگر قرار است ما در تصمیمگیریهای مهندسی با زمان و هزینه باز جلو رویم؟ قطعاً چنین نیست، ولی ادبیات و سطح انتزاع انتخابی ما میتواند جایگزین واقعیت شود و چارچوب فکری ما را به سمت و سوی اشتباه و دور از حوزه مسئلهای که با آن مواجه هستیم هدایت نماید.
آلفرد کورزیبسکی در کتاب Science & Sanity میگوید:
«معناهایی که یک فرد تجربه میکند، تحت تأثیر محیط، آموزش، زبانها و ساختار آنها قرار دارند. همچنین این معناها به معناهای جمعی یا نژادی که ما آنها را علم مینامیم وابستهاند. از آنجا که علم ماهیتی ساختاری و رابطهای دارد، تا حد زیادی به یک عامل فیزیولوژیک در واکنشهای معنایی تبدیل میشود.»
اگر بخواهیم این پاراگراف کورزیبسکی را بشکافیم، به این نکته میرسیم که هر علم دارای زبان و مفاهیمی با ساختاری متعلق به خود میباشد و اساساً محتوای دانش ساختار است. پس هنگامی که زبان و ساختاری از یک علم را وارد میکنیم، باید منتظر واکنشهای معنایی مربوط به آن حوزه باشیم.
ولی آیا میتوان کل ساختار زبانی یک حوزه را وارد حوزه دیگری نمود؟ شاید این کار غیرممکن نباشد، ولی باید بپذیریم که بازنمایی این کار برای عامه، با سطحی که گروه اصلی این فعالیت بدان مشغول هستند، میتواند بسیار متفاوت باشد.
شما زمانی که با افراد تازهکار گفتگو میکنید، متوجه میشوید که زبان و ادبیات فنی استفاده میشود، ولی کمعمقی نمود پیدا میکند که ریشه آن در عدم وجود ساختار و ترتیب در درخت مفاهیم و دانش آنها میباشد که شدیداً ریشه زبانی دارد. این مسیر میتواند مجموعهای از خطاها را برای ما رقم بزند؛ از جمله ایجاد و درونی شدن فرضهای پنهان و ناآگاهانه!
رالف استیسی در کتاب Complexity and Organizational Reality میگوید سازمانها ممکن است در سطح گفتمان، خودشان را کاملاً متفاوت از گذشته توصیف کنند، ولی در سطح تعاملات واقعی، همان الگوهای قدیمی را بازتولید کنند. او از مفهوم انتزاع سطح دوم استفاده میکند. مشکلی که استیسی هم به آن، مانند کورزیبسکی، رسیده است:
«فعالیتِ انتزاعسازیِ مرتبه دوم میکوشد امور را سادهسازی، استانداردسازی و اندازهگیری کند… وضوح و یکنواختیِ حاصل از این کار، اعمال نوعی کنترل بر فعالیتهای دیگران از راه دور را بسیار آسانتر میکند.»
او در ادامه میگوید حتی علوم پیچیدگی میتوانند بهجای ایجاد یک شیوهی تفکر واقعاً جدید، صرفاً گفتمان غالب قبلی را با زبان پیچیدهتر بازتولید کنند. او صریحاً انتقاد میکند که استفاده از مفهوم «علوم پیچیدگی» بهعنوان استعاره، گاهی همان مفروضات گفتمان غالب را حفظ میکند.
از زبان استیسی، لیستی از فعالیتها را نام بردهاند که در نگاه اول بسیار مثبت به نظر میرسند، ولی در باطن ریلگذاری کنترل را بیشتر مینمایند (برخی از آنها را نام بردهام):
- طبقهبندی: در ظاهر واقعیت را قابل فهم میکند، اما تفاوتهای واقعی افراد/موقعیتها را به دستههای قابل مدیریت تبدیل میکند.
- استانداردسازی: در ظاهر سازگاری ایجاد میکند، ولی رفتارها را به یک الگوی واحد نزدیک مینماید.
- اندازهگیری: در ظاهر عملکرد را شفاف میکند، ولی در واقع عملکرد را به چیزی تبدیل میکند که میتوان از بیرون ارزیابی و کنترل گردد.
- میانگینگیری: در ظاهر الگوهای کلی را پیدا میکند، ولی تفاوتها و ویژگیهای خاص را حذف میکند.
- مدلسازی: در جهت فهم بهتر آینده قدم برمیدارد، ولی میتواند واقعیت را به مدلی تبدیل کند که بتواند بر اساس آن مداخله نماید.
- هدفگذاری: جهت ایجاد میکند، ولی یک وضعیت مطلوب از پیش تعیین میشود که رفتار باید خود را با آن تطبیق دهد.
- قواعد و هنجارها: در ظاهر برای ایجاد هماهنگی است، ولی دامنهی رفتارهای قابل قبول محدود میشود.
- پایش: یاد میگیریم چه اتفاقی افتاده، ولی فاصلهی رفتار واقعی با وضعیت مطلوب دائماً کنترل میشود.
اگر زبان جدید ما درباره سازمان، پیچیدگی و چابکی، همان ساختارهای قدیمیِ کنترل را با واژگان جدید بازتولید کند، آیا واقعاً چیزی تغییر کرده است؟