نقدی بر پافشاری بر روشهای توسعه
روششناسی:
وقتی به روند توسعه از گذشته تا به امروز مینگریم، با روشهای علمی متفاوتی مواجه میشویم که در دوران طلایی خود، استفاده انبوهی از متخصصین و صاحبنظران بر آنها پافشاری داشته و در جهت رشدشان کوشش و تلاش بسیاری کردهاند؛ ولی گذر زمان با این روشها خیلی مهربان نبوده است. این روشها هم مانند آدمهایی که از دنیا رفتهاند، خیلی زود فراموش شده و جای خود را به چیزی دیگر دادهاند.
اینکه با ورود روشهای جدید، از گذشته درس بگیریم یا آن را به گوشهای بیندازیم، انتخابی شخصی است. ولی سؤال مهمی که در این میان وجود دارد این است که واقعیت چیست و آیا ما به آن میرسیم؟ در اینجا شاید روششناسی کمی به کمک ما بیاید.
در این میان، نامهایی مانند کارل پوپر، ایمره لاکاتوش، توماس کوهن و پل فایرابند میدرخشند. نقطه اشتراک همه این افراد، اعتراض به ایجاد تصویری ساده از علم بوده است.
کارل پوپر رویکرد “ابطالپذیری” را مطرح کرده و با پرسش محوری «چه چیزی میتواند یک نظریه را به چالش بکشد یا ابطال کند؟» جلو میرود. پوپر میگوید علم را بیشتر باید با امکان ابطال از غیرعلم متمایز کرد، نه با اثبات نهایی نظریهها. اما مشکل اینجاست که در عمل، دانشمندان با اولین ناسازگاری فوراً نظریه را دور نمیاندازند.
اینجاست که دیگر اسامی وارد میشوند. توماس کوهن با رویکرد “پارادایم و انقلابهای علمی” این سؤال را مطرح میکند که “چگونه یک چارچوب علمی مسلط جای خود را به چارچوب دیگری میدهد؟” این سؤال ما را از اینکه بگوییم این نظریه ابطال شده است، به سمت کشف چارچوبهای جدید برای دیدن مسائل میبرد.
ایمره لاکاتوش در این میان پلی میان پوپر و کوهن میزند و میگوید به جای اینکه یک نظریه منفرد را جدا کرده و بررسی کنیم، باید “برنامه پژوهشی” که رویکرد وی بوده است را در طول زمان رصد کنیم. سؤال کلیدی وی این بوده است که “نظریهها در قالب چه برنامههای پژوهشیِ در حال تحول ارزیابی میشوند؟” در نتیجه، ممکن است یک نظریه با یک مشکل مواجه شود، ولی برنامه پژوهشی همچنان پیشرونده باشد.
و در نهایت، پل فایرابند با رویکرد “آنارشی معرفتشناختی” و پرسش محوری “آیا اساساً میتوان یک روش واحد و جهانشمول برای پیشرفت علم تعیین کرد؟” به این باور دارد که باید مراقب باشیم از تاریخ علم یک “روش علمی واحد” استخراج نکنیم.
شاید حاصل این نگاهها فقط این نباشد که روشهای علمی تغییر میکنند، بلکه این باشد که باید مراقب رابطه خودمان با روش باشیم.
یک سؤال:
اما مسئله فقط این نیست که روشها تغییر میکنند؛ مسئله این است که وقتی به یک روش متعهد میشویم، چگونه باید تشخیص دهیم که هنوز در حال شناخت واقعیت هستیم یا صرفاً در حال دفاع از روشی که انتخاب کردهایم؟
اگر روش قرار است وسیلهای برای شناخت باشد، مسئله زمانی جدی میشود که خود روش به چیزی تبدیل شود که باید از آن دفاع کنیم. در این حالت، روش میتواند به جای کمک به شناخت واقعیت، در برابر آن قرار بگیرد.
آیا چارچوبهای مسلط در هر دوره، ضربهای به راستگویی و درستگویی میزنند؟
میتوان از نتایج راستگویی و درستگویی، “محدود نکردن فرآیند شناخت” به چیزی که میخواهیم درست باشد، گفت. وقتی فرآیند شناخت ما بهطور مداوم در معرض توسعه باشد، در عمل با چیزی مشابه افزایش هوش مواجه هستیم. اجازه دهید کمی استدلال کنیم:
- هوش فقط تولید پاسخ نیست، بلکه اصلاح مدل ذهنی است و این اصلاح زمانی میسر است که فرد بتواند خطای خود را ببیند. دیدن این خطا مستلزم این است که فرد واقعیت را بر ترجیح، منفعت، هویت یا داستانی که برای خودش ساخته، مقدم بداند. بنابراین، راستگویی با خود شرطی برای یادگیری میباشد. هرچه فرد بتواند خطاهای بیشتری را بدون دفاع روانی وارد مدل خود کند، فضای بیشتری برای اصلاح مدل دارد. در نتیجه، محدودیت شناختی فقط از “توان پردازش” نمیآید؛ بخش بزرگی از آن از “تحریف ورودی” میآید.
حذف محدودیتی مهم از سیستم شناختی:
راستگویی، سخن گفتن در مورد آنچه واقعاً میدانیم و مشاهده کردهایم، بدون تحریف است. شاید بتوان گفت درستگویی درباره نسبت گزاره با حقیقت است؛ راستگویی درباره نسبت گوینده با واقعیت مورد ادعا. از این رو، راستگویی یک محدودیت بسیار مهم را از سیستم شناختی حذف مینماید.
در زمان راستگویی، پس از ادراک، ما وارد “بیان صادقانه” میشویم که مدل ذهنی خروجی آن در رفت و برگشت قابلیت “اصلاح دارد” (که میتواند با دیگری باشد یا با خود)، ولی در مسیر دیگر، ما وارد “ترجیح/ترس/خودفریبی” شده که بیانی تحریفشده را میسازد و در نتیجه به یک مدل ذهنی غلط میانجامد.
از اینجا به بعد، حتی یک ذهن فوقالعاده قدرتمند هم میتواند روی داده غلط، استدلال فوقالعاده تولید کند.
و شاید با کمی اغراق بتوانیم بگوییم که راستگویی بدون درستگویی و بالعکس ممکن نیست! در این میان، دروغ تنها یک گزاره غلط تولید نمیکند، بلکه میتواند واقعیتی جعلی بسازد. و در گام بعدی، هوش تبدیل به ابزار دفاع از دروغ میگردد. دروغگویی حلقه بازخورد را قطع کرده و ما امکان اصلاح مدلها را از خود سلب میکنیم.