آیا ما در مهندسی نرمافزار به دنبال واقعیت هستیم؟
ما معمولاً مهندسی نرمافزار را حرفهای برای ساختن سیستمها میدانیم؛ حرفهای که موفقیت آن با کیفیت محصول، معماری، فناوری یا سرعت تحویل سنجیده میشود. در طول چند دهه گذشته نیز روشهای متعددی برای بهتر ساختن نرمافزار پیشنهاد شدهاند؛ از تحلیل جامع پیش از توسعه تا رویکردهای چابک، از طراحی شیءگرا تا معماری دامنهمحور.
با وجود همه این تفاوتها، به نظر میرسد تقریباً همه این رویکردها بر پیشفرضی مشترک استوارند:
ما در حال ساختن مدلی از واقعیت هستیم.
چه در قالب Requirement، Use Case، User Story، Domain Model و Data Model، همواره میکوشیم آنچه را «واقعیت کسبوکار» مینامیم، در قالبی قابل فهم برای انسان و ماشین بازنمایی کنیم. اما شاید پیش از آنکه درباره کیفیت مدلها سخن بگوییم، لازم باشد پرسشی بنیادیتر مطرح کنیم:
آیا واقعیت چیزی است که ابتدا آن را میشناسیم و سپس مدلش میکنیم، یا آنچه مدل میکنیم همواره یکی از خوانشهای ما از واقعیت است؟
مسئلهای قدیمیتر از مهندسی نرمافزار
این پرسش، پرسش تازهای نیست که با تولد مهندسی نرمافزار به وجود آمده باشد. بخش بزرگی از تاریخ فلسفه را میتوان تلاشی برای پاسخ به همین سؤال دانست: انسان چگونه جهان را میشناسد و تا چه اندازه میتواند به شناختی معتبر از آن دست یابد؟
پاسخهای متفاوتی به این پرسش داده شده است. برخی سرچشمه شناخت را بیشتر در عقل جستهاند، برخی در تجربه، برخی در زبان و برخی در نحوه مواجهه انسان با جهان. هر یک از این سنتها، تصویری متفاوت از «شناخت»، «معنا» و در نهایت «مدلسازی» ارائه میکنند.
مهندسی نرمافزار نیز، هرچند خود را رشتهای فنی معرفی میکند، از این پرسشها مستقل نیست. هر بار که از تحلیل، نیازمندی، دامنه، مفهوم، مدل یا حتی معماری سخن میگوییم، ناخواسته بر مجموعهای از پیشفرضهای فلسفی درباره انسان، شناخت، زبان و واقعیت تکیه کردهایم؛ پیشفرضهایی که معمولاً کمتر خود موضوع تأمل قرار میگیرند.
تحلیل؛ ثبت واقعیت یا خوانش آن؟
وقتی یک تحلیلگر Use Case مینویسد، آیا واقعیت را ثبت میکند؟ به نظر میرسد پاسخ منفی باشد. تحلیلگر بیش از آنکه واقعیت را ثبت کند، خوانشی از واقعیت ارائه میدهد. فرض کنید میگوییم:
“مشتری حساب افتتاح میکند.”
در ظاهر جملهای ساده است، اما پشت همین جمله مجموعهای از پرسشهای بنیادین پنهان شده است.
- مشتری چیست؟
- حساب چیست؟
- افتتاح کردن دقیقاً به چه معناست؟
- این مفاهیم را چه کسی تعریف میکند؟
- اگر دو ذینفع تعریف متفاوتی داشته باشند، کدام تعریف مبنای مدل خواهد بود؟
همین وضعیت را در User Story نیز میتوان دید. وقتی مینویسیم:
“به عنوان یک مشتری، میخواهم کارت دریافت کنم تا بتوانم پرداخت انجام دهم.”
در واقع تنها یک نیاز را ثبت نکردهایم؛ بلکه تصویری از انسان، نقش، ارزش، سازمان و جهان کسبوکار ساختهایم. این تصویر میتواند بسیار مفید باشد، اما آیا همان واقعیت است؟
یکی از پرسشهای مهم فلسفه معاصر این است که از کجا بدانیم آنچه من میفهمم، همان چیزی است که دیگری میفهمد؟ فلسفه تحلیلی بخش بزرگی از تلاش خود را صرف روشنتر کردن زبان، دقیقتر کردن مفاهیم و ارزیابی گزارهها کرده است. در مقابل، سنتهایی مانند هرمنوتیک، پدیدارشناسی و بعدها برخی رویکردهای قارهای، یادآور شدهاند که فهم تنها در زبان رخ نمیدهد؛ بلکه در متن تجربه، تاریخ، بدن، فرهنگ و زمینه شکل میگیرد. ردپای هر دو نگاه را میتوان در مهندسی نرمافزار مشاهده کرد.
از یک سو، نیازمند زبان دقیق، مدلهای روشن و قواعد قابل ارزیابی هستیم تا بتوانیم درباره سیستم گفتگو کنیم. از سوی دیگر، تجربه پروژههای واقعی نشان میدهد که معنا هرگز کاملاً مستقل از زمینه شکل نمیگیرد. مدلها تغییر میکنند، نه فقط به دلیل تغییر فناوری، بلکه چون فهم ما از مسئله نیز دگرگون میشود. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از شکستهای پروژههای نرمافزاری، پیش از آنکه شکست فناوری باشند، شکست در فهم مشترکاند.
در توسعه نرمافزار دائماً از «تغییر» سخن میگوییم.
- مدیریت تغییر
- هزینه تغییر
- درخواست تغییر
- معماری مقاوم در برابر تغییر
اما کمتر میپرسیم: دقیقاً چه چیزی تغییر کرده است؟ آیا جهان بیرون تغییر کرده است؟ برداشت ما تغییر کرده است؟ زبان ما تغییر کرده است؟ یا مدلی که ساخته بودیم، دیگر توان توضیح تجربه جدید را ندارد؟
آلفرد کورزیبسکی در کتاب Science and Sanity به گروهی از واژهها اشاره میکند که در سطوح مختلف انتزاع، معناهای متفاوتی پیدا میکنند. او این واژهها را Multiordinal Terms مینامد.
به نظر میرسد «تغییر» یکی از همین واژهها باشد. وقتی برنامهنویس از تغییر یک کلاس صحبت میکند، در یک سطح قرار دارد. وقتی تحلیلگر از تغییر قانون کسبوکار سخن میگوید، در سطحی دیگر. وقتی مدیر از تغییر استراتژی سازمان حرف میزند، در سطحی متفاوت. و هنگامی که جامعه، فرهنگ یا قانون تغییر میکند، در سطحی دیگر از انتزاع قرار گرفتهایم.
اما همه اینها را با یک واژه بیان میکنیم: تغییر
مشکل از جایی آغاز میشود که این سطوح را با یکدیگر اشتباه میگیریم. برای مثال، اگر بگوییم: “قانون کسبوکار تغییر کرده است؛ بنابراین جدول پایگاه داده نیز باید تغییر کند.” در واقع از یک سطح معنایی، مستقیماً به یک سطح فنی جهش کردهایم، بیآنکه مسیر میان این دو را طی کنیم.
آیا مدل، جای واقعیت را میگیرد؟
یکی از مهمترین هشدارهای کورزیبسکی این بود که انسانها گاهی «نقشه» را با «سرزمین» اشتباه میگیرند. در مهندسی نرمافزار نیز ممکن است همین اتفاق رخ دهد. مدل دامنه، مدل داده، ساختار سازمانی یا حتی معماری سیستم، همگی ابزارهایی برای فهماند؛ اما اگر فراموش کنیم که اینها صرفاً بازنماییاند، ممکن است آرامآرام جای چیزی را بگیرند که قرار بوده تنها آن را توصیف کنند. شاید بسیاری از اختلافهای میان کسبوکار و تیم فنی، دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ جایی که مدل، به جای آنکه وسیلهای برای گفتگو باشد، خود به موضوع گفتگو تبدیل میشود.
شاید پرسش اصلی چیز دیگری باشد
شاید مسئله اصلی این نباشد که آیا ما در مهندسی نرمافزار به دنبال واقعیت هستیم یا نه. هر مدل، تلاشی برای نزدیک شدن به چیزی است که آن را واقعیت مینامیم. اما شاید پرسش مهمتر این باشد:
آیا مدلهای ما به اندازه کافی فروتن هستند که بدانند واقعیت نیستند؟
اگر پاسخ این پرسش منفی باشد، شاید لازم باشد بخشی از مفاهیمی را که امروز بدیهی فرض میکنیم، دوباره مورد تأمل قرار دهیم؛ مفاهیمی مانند مدل، دامنه، نیازمندی، تغییر، تحلیل و حتی معماری. شاید پیش از آنکه این مفاهیم، مفاهیم مهندسی نرمافزار باشند، مفاهیمی فلسفی، زبانی و شناختی باشند؛ و اگر چنین باشد، بازاندیشی در مهندسی نرمافزار، ناگزیر از گفتوگو با فلسفه، زبانشناسی، علوم شناختی و نظریه طراحی خواهد بود.