وقتی انتزاع، تفاوتها را پنهان میکند !
معماری و تکرار نسخه های موفق
در مقاله قبلی درباره این صحبت کردیم که چگونه معماری در سالهای اخیر، تحت فشار نیازهای اجرایی و سرعت تحویل، بهتدریج از ماهیت اصلی خود فاصله گرفته و در بسیاری از مواقع به نقشهای صرفاً فنی تقلیل پیدا کرده است. معماری یا زمانی وارد پروژه میشود که بسیاری از تصمیمهای اصلی قبلاً گرفته شدهاند، یا معمار بهدلیل محدودیت زمان و فشار تحویل، ناگزیر به تکرار نسخههایی از موفقیتهای گذشته خود میشود.
شاید بد نباشد چند سؤال را با خودمان مرور کنیم:
- آیا شکست معماری در بسیاری از مواقع، نتیجه تقلیل مسئلههای پیچیده به مجموعهای از راهکارهای قابل تکرار نیست؟
- از چه زمانی فهم مسئله را به دیگری delegate کردیم؟
- آیا علت و معلول در مسیر رشد افراد را درست انتخاب کردهایم؟
آیا مقیاسپذیری یک هدف است یا نتیجه؟
در بسیاری از پروژهها، ما مفاهیمی را بهعنوان هدف تعریف میکنیم که در حقیقت بیشتر «نتیجه» هستند تا «مسیر». برای مثال در اسناد فنی پروژهها بارها مینویسیم که سیستم باید مقیاسپذیر یا منعطف باشد. اما اگر صادق باشیم، این جملات دقیقاً به چه معنا هستند؟ آیا مقیاسپذیری چیزی است که بتوان مستقیماً آن را طراحی کرد، یا نتیجه مجموعهای از تصمیمها، تعاملها و حرکت تدریجی سیستم در یک مسیر مشخص است؟
شاید یکی از بزرگترین سوءتفاهمهای سالهای اخیر این باشد که تصور میکنیم بسیاری از ویژگیهای مطلوب سیستمها را میتوان مستقیماً طراحی کرد. در حالیکه بخش مهمی از آنچه ما بهعنوان کیفیت معماری از آن یاد میکنیم، نتیجه تعامل تدریجی اجزا، تصمیمها و حتی نوع مواجهه تیم با مسئله است.
گاهی ما بهجای حرکت در مسیری که امکان ظهور این ویژگیها را فراهم کند، صرفاً تلاش میکنیم نشانههای ظاهری آنها را بازتولید کنیم.
بری اورلی در یکی از صحبتهای خود به نکته مهمی اشاره میکند: بسیاری از ویژگیهایی که ما بهعنوان هدف معرفی میکنیم، در واقع بهصورت emergence و در نتیجه مجموعهای از رفتارها و تصمیمها در سیستم ظاهر میشوند، نه بهعنوان چیزی که بتوان صرفاً با انتخاب یک تکنولوژی یا چارچوب به آن دست یافت.
وقتی شباهتها جای فهم مسئله را میگیرند
شاید یکی از مهمترین مشکلات از جایی آغاز میشود که ما بهجای فهم مسئله، شروع به طبقهبندی مسئلهها میکنیم.
بخش مهمی از مدلهای مرجع و الگوهای معماری، حاصل تجربههایی هستند که در مقطعی موفق بودهاند. این موضوع ذاتاً ارزشمند است، چرا که بدون نوعی abstraction، مدیریت پیچیدگی در سازمانهای بزرگ تقریباً غیرممکن میشود. اما مسئله از جایی آغاز میشود که این مدلها، بهتدریج از context اولیه خود جدا میشوند و تفاوتهای مسئلههای جدید، در سایه شباهتهای ظاهری آنها نادیده گرفته میشود.
شاید دلیل این اتفاق، تمایل طبیعی ذهن ما به دیدن شباهتها باشد. شباهتها فهم را سادهتر میکنند، دستهبندی میسازند و تصمیمگیری را سریعتر میکنند. اما در بسیاری از مواقع، آنچه مسئله را میسازد نه شباهتها، بلکه تفاوتهایی است که در پشت مفاهیم کلی پنهان شدهاند.
تجربه داستان مدرسه
(داستان برای حفاظت از اطلاعات بازنویسی شده است)
شما به همراه یک تیم توسعه نرمافزار وارد مدرسهای میشوید تا برای آنها سامانهای طراحی کنید. در جلسه ابتدایی، مسئول مدرسه توضیح میدهد:
«ما در مدرسه رویدادهای ورزشی برگزار میکنیم و دانشآموزان برای شرکت در آنها ثبتنام میکنند. بعضی مواقع دانشآموزان مدارس دیگر هم در این برنامهها شرکت میکنند. علاوه بر آن، رویدادهای علمی هم داریم که دانشآموزان مقالات و طرحهای خود را ارائه میکنند و برای آنها نیز ثبتنام انجام میشود.»
در نگاه اول، بهنظر میرسد که مفهوم اصلی این مسئله «ثبتنام» است. شاید حتی تحلیلگر یا معمار پروژه بلافاصله شروع به طراحی فرآیندها و سرویسهایی حول همین مفهوم کند. اما اگر کمی مکث کنیم، متوجه میشویم که شباهت ظاهری این اتفاقها، تفاوتهای مهمی را پنهان کرده است.
دانشآموزی که از قبل در مدرسه حضور دارد، در حقیقت دوباره ثبتنام نمیکند؛ او صرفاً در یک رویداد مشارکت میکند. اما دانشآموزی که از مدرسه دیگری آمده، نیاز به ثبت اطلاعات و هویت خود دارد. از طرف دیگر، در رویداد علمی این شخص نیست که ثبت میشود، بلکه طرح یا مقاله اوست که وارد فرآیند ارزیابی میشود.
در نتیجه، آنچه در ابتدا یک مفهوم واحد بهنظر میرسید، در واقع مجموعهای از مفاهیم متفاوت بود:
- مشارکت در برنامه
- ثبتنام
- ثبت طرح یا مقاله
حالا شاید مسیرها کمی شفافتر شده باشند. شاید مسئله دیگر صرفاً طراحی یک «فرآیند ثبتنام» نباشد، بلکه فهم تفاوتهایی باشد که در ابتدا پشت یک مفهوم کلی پنهان شده بودند. نکته جالب اینجاست که هرچه بیشتر به سمت مفاهیم کلی حرکت میکنیم، احساس میکنیم فهم ما از مسئله کاملتر شده است؛ در حالیکه گاهی دقیقاً در همان لحظه، در حال از دست دادن مهمترین تفاوتهای مسئله هستیم. شاید به همین دلیل است که بسیاری از سیستمها در ظاهر انعطافپذیر و استاندارد بهنظر میرسند، اما با کوچکترین تغییر واقعی در فضای کسبوکار، دچار اصطکاک میشوند.
جمع بندی
ما برای مدیریت پیچیدگی ناگزیر به استفاده از abstraction هستیم، اما هر abstraction همزمان چیزی را روشن و چیزی را پنهان میکند. شاید مسئله اصلی معماری، پیدا کردن شباهتها نباشد؛ بلکه توانایی دیدن تفاوتهایی باشد که در پشت مفاهیم کلی پنهان میشوند. و شاید معماری، بیش از آنکه هنر ساختن سیستمها باشد، توانایی بازگشت مداوم از مفاهیم کلی به واقعیت مسئلهها باشد.