اضطراب جاری در جهان مهندسی نرمافزار، خوانشی با هایدگر
این روزها اشخاصی که در دنیای مهندسی نرم افزار مشغول به کار بودند درگیر نوعی از اضطراب هستند، قدیمی تر ها اضطراب بیشتر و تازه واردان ابهامی از ادامه مسیر را تجربه می کنند. در این مقاله سعی دارم بحث " اضطراب" را از دریچه نگاه هایدگر نگاه کنم و توضیح اینکه در این مقاله بررسی های ما بالینی نخواهد بود و فقط از یک لنز فلسفی برای نگاه به این جهان استفاده خواهم کرد و قضاوت را بر عهده خوانندگان قرار می دهم.
تفاوت میان ترس و اضطراب از نگاه هایدگر :
ترس معمولا موضوع مشخصی دارد و از چیزی است . مانند شکست در یک مصاحبه، اخراج شدن از کاری که دوست داریم . در اینجا ما می توانیم بگوییم از چه چیزی می ترسیم، اما در اضطراب ما با یک تهدید معین روبرو نیستیم . ممکن است همه چیز در سرجای خود باشد اما آن آشنایی روزمره جهان از میان برود. چیزهایی که تا دیروز بدیهی بودند دیگر همان معنای قبلی خود را نداشته باشند . ممکن است کسی شغل و درآمد خوبی داشته باشد ولی از خود بپرسد این زندگی بدین صورت چه معنایی برای من دارد ؟ چرا باید این مسیر را اینگونه طی کنم ؟ از نظر هایدگر اضطراب رابطه ما را با جهان دگرگون می کند . در زندگی روزمره، فعالیت ها و اشیا معنای مشخصی دارند :
- مشغول به کاری هستیم تا درآمد کسب کنیم.
- درآمد را صرف نیازهای زندگی می کنیم.
- در مسیر پیشرفت هستیم تا موقعیت خود را ارتقا دهیم .
- برای آینده برنامه ریزی می کنیم تا به اهداف خود برسیم.
مجموعه این فعالیت ها در شبکه ای از ارجاعات و معناهای گوناگونی برای ما قرار گرفته اند. اما اضطراب می تواند این شبکه معنایی را مختل نماید. هایدگر توضیح می دهد که در اضطراب، آنچه تهدیدکننده است نه این یا آن موجود در جهان، بلکه خود “بودن-در-جهان” است. به بیان سادهتر، مسئله فقط این نیست که در جهان چه چیزی ممکن است برای ما اتفاق بیفتد؛ بلکه ممکن است خود جهان، به عنوان زمینهای که زندگی ما در آن معنا پیدا میکند، دیگر بدیهی به نظر نرسد.
اضطراب ما را با خودمان مواجه می کند :
هایدگر معتقد است که در زندگی روزمره آنچنان در نقش های خود غرق هستیم که کمتر با امکان های وجودی خودمان مواجه می شویم . منظور این است که غالباً مطابق آنچه “معمول است”، “انتظار میرود” یا “همه انجام میدهند” زندگی میکنیم. این معیارها لزوماً نادرست نیستند. مسئله آن است که ممکن است بدون بررسی، آنها را معیارهای خودمان بدانیم.
اضطراب میتواند ما را از این جذب شدگی در زندگی روزمره بیرون بکشد و با این پرسش مواجه کند که آیا واقعاً داریم امکانهای خودمان را زندگی میکنیم یا صرفاً مطابق آنچه از پیش پذیرفته شده پیش میرویم. هایدگر اضطراب را یک حالوهوای بنیادین وجودی میداند که میتواند چیزهایی را آشکار کند که در حالت عادی از نظر ما پنهان میمانند. اضطراب لزوماً خوشایند نیست و به خودیخود نیز راه حلی ارائه نمیدهد.
ما ابتدا جهان را میفهمیم، سپس درباره آن فکر نمیکنیم
تصور رایج از شناخت این است که ابتدا با مجموعهای از اشیا و واقعیتها روبهرو میشویم و سپس با تفکر، آنها را تفسیر میکنیم. هایدگر این تصویر را زیر سؤال میبرد. از نظر او، ما پیشاپیش در جهانی معنادار زندگی میکنیم. پیش از آنکه درباره یک چکش نظریهای داشته باشیم، میدانیم چگونه از آن استفاده کنیم، پیش از آنکه درباره سازمان نظریهپردازی کنیم، میدانیم در آن چه چیزی مهم تلقی میشود و پیش از آنکه درباره موفقیت تعریف ارائه دهیم، معمولاً معیارهایی عملی برای تشخیص موفقیت داریم. به وضعیت های ذیل نگاه کنید :
- وضعیت اول : شغلم را وسیله ای برای پیشرفت می دانم.
- وضعیت دوم : از خود میپرسم آیا این نوع پیشرفت واقعاً ارزش دنبالکردن دارد.
- وضعیت سوم : دیگر حتی چارچوبی که در آن “پیشرفت” معنا پیدا میکرد، برایم بدیهی نیست.
آیا اضطراب ما را به واقعیت نزدیکتر میکند
در اینجا دو موضوع وجود دارد، “آشکار شدن پیش فرض ها " و " ارزیابی اعتبار پیش فرض ها” ، اضطرابی که هایدگر از آن نام می برد بیشتر به موضوع اول نزدیک است . پس صحبت در اینجا لزوما بهتر دیدن واقعیت نیست بلکه مواجهه ما با پیش فرض هایی است که شاید به صورت عادت آنها را نمی دیدیم! در اینجا اضطراب هایدگری می پرسد اساساً چه ساختاری از وجود، جهان را برای ما معنادار و قابل فهم میکند. و اینجا به یک پرسش بنیادی می رسیم :
“آیا میتوانیم از چارچوب فکری خودمان بیرون بیاییم؟ "
پاسخ سادهای به این سوال وجود ندارد. اگر بخواهیم چارچوب فکری خود را بررسی کنیم، ناچاریم از مفاهیم، زبان و معیارهایی استفاده کنیم که خودشان نیز بخشی از همان چارچوباند. ولی این موارد دلیلی بر این نیست که نتوان حتی به میزانی اندک از چارچوب غالب ذهنی که داریم فاصله بگیریم .
دنیای مهندسی نرم افزار :
تا دیروز ممکن بود برنامهنویسی، تسلط بر زبانها و چارچوبهای فنی و انباشتن تجربه، مسیر نسبتاً روشنی برای حرفهایشدن به نظر برسد. اکنون که بخشی از این فعالیتها در حال تغییر است، شاید فقط درباره آینده شغلی خود نگران نباشیم، ممکن است معنای تخصص و معیارهای ارزشمند بودن در حرفهمان نیز برای ما زیر سؤال رفته باشد! اگر نوشتن کد دیگر بهتنهایی نشانه تمایز یک مهندس نباشد، چه چیزی او را متمایز میکند؟ در اینجا اضطراب میتواند بداهت جهان روزمره را مختل کند و ما را با امکانهای خودمان مواجه سازد. در اینجا به شدت معتقدم که اولین قدم برای مواجهه با دنیای جدید سعی در پی بردن به ماهیت کاری است که در حال انجام آن هستیم، که در صورتیکه ماهیت واقعی بر ما روشن شود قطعا نگاه ما به این شغل تغییر می نماید. هایدگر در مقاله ای دیگر با نام “پرسش از تکنولوژی” در مورد ماهیت شغل ما سخن میگوید : “ماهیت تکنولوژی از جنس تکنولوژی نمی باشد”. او از مفهومی تحت عنوان Gestell استفاده می کند، به معنای شیوه ای از آشکار شدن جهان، که در آن موجودات به منابعی آماده برای محاسبه و استفاده تبدیل می شوند . برداشت من از این صحبت ها این است که ما با یک چارچوب فکری مواجه هستیم که در آن به همه چیز به صورت یک منبع قابل استفاده نگاه می شود . و محاسباتی همچون بهینه بودن استفاده از آن منبع مطرح می گردد. مهندسی که تا دیروز ارزش خود را با تعداد کد تحویلی و انجام تسک ها می سنجید با ورود هوش مصنوعی با چیزی مواجه شده که در تولید و ایجاد خروجی در کنار وی مشغول به کار است و روز به روز بر دقت و سرعت آن افزوده می گردد. پس معیارهایی که پیشتر جایگاه حرفهای فرد را توضیح میدادند، ممکن است قدرت تمایزگذاری قبلی را از دست بدهند. جهان حرفهای که در آن فرد خود را از طریق مهارت، تجربه و تولید خروجی تعریف میکرد، اکنون با تحولاتی روبهرو شده است که هم معیارهای ارزشگذاری را متزلزل میکنند و هم نسبت انسان با کارش را در معرض پرسش قرار میدهند. و شاید این فکر در ما ایجاد شود که اگر چیزی که با آن خودم را تعریف میکردم، دیگر منحصر به من نباشد، من چه کسی هستم؟ آیا خود ما در این فرآیند تنها یک منبع بوده ایم که با بوجود آمدن منبعی دیگر باید در مورد بهینه بودن استفاده از منابع تصمیم گیری جدیدی شود. آیا ما از این اضطراب داریم که هوش مصنوعی جای ما را میگیرد، یا از این اضطراب داریم که با ظهور هوش مصنوعی، دیگر نمیتوانیم به همان شیوه سابق خود را بفهمیم ؟ شاید این پرسش ها به ما کمک کند که ما را از بحث ساده “انسان در برابر ماشین” فراتر برده و به شیوهای برسیم که در آن، انسان و تواناییهایش قابلفهم تر شوند.