گفتگویی با خودم
چرا یک مهندس نرمافزار باید دربارهی نحوهی مواجهه، فهم و صورتبندی مسئله فکر کند - بخش اول؟
از اتاق بیرون آمدم
مهندسی نرم افزار از آن رشتههایی هست که درگیر در میان مسائل گوناگون است برخی اوقات فکر میکنم نوعی فن یا شاید هنر است تا مهندسی. در چند سال اخیر که درگیر ماجراهایی مانند خواندن کتابهای فلسفی و زبان شناسی و ساختارگرایی و نشانه شناسی در حدی عمیق شدم (حداقل تلاشم بر این بوده!) به این نتیجه رسیدم که دنیایی در نرم افزار که برای خودم ساخته بودم بسیار کوچک بوده و در عمل در دنیایی بزرگتر قرار دارم و من در آن اتاق کوچک همچون موجودی مسخ شده به در و دیوار نگاه میکردم. و حالا از در اتاق بیرون آمدهام و راهی را شروع کردهام. به مانند مهاجرانی میمانم که نه دیگر در وطن به آنها خوش میگذرد و نه در مقصدی که به آنجا رفتهاند و دچار نوعی سرگشتگی شدهام. در هر صورت برای ادامه این راه و تهیه رزق و روزی باید از دنیای بیرونی که در آن قرار گرفتهام همچنان برای آن درون که از آن خارج شدهام اطلاعی ببرم، نشانهای ببرم اگر دنیای درونی فضایی سه بعدی بود بیرونی در بعدهای مختلف هست و به هر سمت که میروم این ابعاد دستخوش تغییر میشوند. خیلی از اوقات به دوستانی که درون آن اتاق هستم پیشنهاد میکنم که لختی بیرون بیایند و اینجا را ببینند که ترس وجودشان را میگیرد و حس میکنند هر آنچه دارند را از دست میدهند. ترسی از نوع غار افلاطونی. شاید به مانند عقابی که فرزندش را بعد از مدتی برای پرواز هول میدهد حس میکنم که از جایی افتادهام ولی مشخصا انگار به زمین نمیرسم و اصلا شاید قرار نبوده به جایی برسم.
اینجا هست که مواجهه شروع میشود و در طول این مسیر سقوط کم کم میفهمم که باید کاری انجام دهم، باید بپذیرم که تلاش کنم شاخهای را در این مسیر بگیرم تا کم کم سرعت این سقوط را کم کنم، چون واقعا سرعت زیاد است و مرتب دچار سرگیجه هستم. چه کسی میداند در این دنیای جدیدی که بعدهای مختلف دارد و همواره در حال تغییر هستند اصلا شاخه چیست؟ آیا شاخهای وجود دارد یا اصلا اگر چیزی شبیه به شاخه را بگیرم سرعتم واقعا کم میشود یا زیاد؟ حتما میگویید عجب حرف غیر منطقی! دقیقا درست میگویید چون یکی از حکمرانان خیلی کوچک این سرزمین، منطق هست. کسی که از روستای خودش تا بدین لحظه بیرون نیامده دنیا را در قامت کدخدا و پسرانش میبیند، ولی دنیایی بزرگتر هم وجود دارد موسیقیها، طراحی، اجتماع و مهمتر از همه خود انسان مگر انسانی که ما باشیم همواره منطقی هستیم؟ چه کسی میتواند بگوید که در صددرصد مواقع در دنیای نرم افزار مشغول فکری منطقی است. مگر میتوانی اینها را نبینی! یادم میآید برای کار کردن همه چیز را ثابت میگرفتم ولی بیرون از اینجا لحظهای ثبات وجود ندارد و نه تنها ثبات مکانی و زمانی ندارند بلکه ماهیتشان هم تغییر میکند و دیگر نمیتوانم چیزی را دسته بندی کنم و اصلا بگویم این چیز چیست؟ چون شک دارم تا لحظه پایان کلامم آن چیز همان باقی بماند.
اینجا دیگر چیزی ثابت نیست!
اینجا واقعیتها از دل فرآیندها، رویدادها و نحوههای تحقق یافتن تشکیل میشوند. نمیدانم اینها همه در درون مغزم در حال چرخش هستند یا واقعا بیرون از من قرار دارند. حتما دارم خواب میبینم. ولی چرا بیدار نمیشوم. بعضی از زمانها برایم سریعتر هستند و بعضی وقتها انگار سالها میگذرد ولی اصلا زمان چیست؟ اینجا ساعتی وجود ندارد یکسری اتفاق را حس میکنم ولی فواصلشان جور دیگری است ولی در عین حال همه پیوسته هستند نمیتوانم تحلیلشان کنم چون آن تکههای تحلیل بدردم نمیخورند. صدای آهنگ و سازهایی میآید و حس میکنم که چیزی تکرار میشود ولی نتها مرتب عوض میشوند و آن حس مرتب تازه میشود. هرباره تغییر و تغییر و تغییر. ولی خسته کننده نیست. قبلها تکرار اذیتم میکرد ولی الان فرق کرده در هر بار تکرار چیز دیگری برایم نمود پیدا میکند. خیلی سعی کردم از خودم رهایش کنم ولی انگار باید دست و پایم یا شاید گردنم را قطع کنم. حتما میگوئید دیوانه شدهام و سرپیری معرکه گیری راه انداختهام. چه کنم که باور نمیکنید!
اینجا زمانهایی را میبینم که ساعت مچیام دیگر بدرد نمیخورد. آن زندگی خطی مهندسی و با آن خط کش و گونیا و بافتن کدها بهم اینجا بدردم نمیخورد. دلم لک زده که بگویم: “این چیز است!”. یک چیز جالب بگم کلی آدم از هزاران سال قبل اینجا هستند. اوائل با من حرف نمیزدند. ولی مدتی است کمی گفتگو میکنیم. بعضی از آنها چیزهایی میگویند که زنجیرهای است، یکم شبیه گراف ریاضی است ولی به آن تمیزی که عکسش را بکشم نیست. اینجا با شبکههای مختلفی از مفهومهایی که خودشان ساختهاند ارتباط میگیرند و در بعدی که متعلق به خودشان و در آن لحظه است صحبت میکنند. یک بار یک نفرشان با زبانی عجیب که مدتها طول کشید که بفهمم از من پرسید که داخل آن اتاق چه کار میکردی ما سالها تو را میدیدیم که پشت یک صفحه نشستهای! میگفت ما وقتی میخواستیم چیزی از چند هزار سال قبل به فرزندانمان نشان دهیم انگشتمان را به سوی تو میگرفتیم. مدتی گذشت که نمیدانم چقدر بود از وی پرسیدم که راه درست از کدام طرف است و اصلا نمیدانم که در حال سقوط هستم یا بالا رفتن یا اصلا شاید در یکجا ثابتم. در جواب به من گفت نمیدانم چه میگویی و اصلا کلمه “راه” ظاهرا همان معنای ما را برای آنها ندارد. تلاش کردم از همان روشهای استنتاجی که میشناختم چیزی بفهمم. فهمیدم که اصلا اینجا راه درست یا نادرست وجود ندارد و افراد بر اساس ابعادی که در آن قرار دارند و جهان بینی خودشان راهی انتخاب میکنند. کمی شبیه زندگی بیرون از اتاق کار، روشی که دوست پیدا میکردیم، عاشق میشدیم، ازدواج میکردیم. کم کم دارم حس میکنم شاید این چیزی که میبینم همان چیزی است که قبلا بهش “زندگی” میگفتم ولی تا میخواهم بگویم “این زندگی است” اتفاقی میافتد و این جمله من ظاهرا ساختارش بدرد این دنیا نمیخورد.
دانشگاهی که مسئله حل نمیکرد
در بین اینهمه تناقض ولی بعضی وقتها حسهای خوبم سراغم میآید مدتها که در آن اتاق بودم از یکسری کلمهها استفاده نمیکردم ولی الان دایره لغاتم بیشتر شده بهرحال با کلی آدم جدید در حال صحبت هستم از سرزمینهای دیگر. از حق نگذریم در آن اتاق کوچک چون به عنوان یک پای اینترنت ما را میشناختند در گیر نوعی غرور بودیم. اصلا حرفهای دیگران را نمیفهمیدیم. کم کم داره یک چیزهای جدیدی داخل ذهنم روشن میشود حس میکنم بعضی وقتها اشخاصی را از آن دنیای بیرونی دم در اتاق دیده بودم ولی اصلا مگه قرار بوده ما کسی رو آدم حساب کنیم! یک چیز جالب دیگه اینجا هم دانشگاه دارند ولی اصلا مسئله حل نمیکنند. خیلی عجیبه نمیدونم چطوری پس زندگی میکنند. همش مسئله مینویسند. یک نفر دیگه میگفت که راه حل تو خود مسئلهها مستتر هست. مگه میشه! من تا اونجایی که یادم میآید از بچه گی به ما مسئله میدادند و حل میکردیم ولی اینجا بابت حل مسئله پول نمیدهند یعنی نه اینکه کلا حل نمیکنند ها ولی چیزهایی که مینویسند رو نمیشه مسئله و راه حلش رو از هم تفکیک کرد انگار یک کل بهم چسبیده هست. یکبار با اون عقل تحلیلیم اومدم بشکنمش که اصلا یک چیز دیگهای شد و رهاش کردم. تصمیم گرفتم بگردم ببینم اینجا دانشگاه میروند یا مدرسه یا مکتب خونه. بالاخره باید یک کاری بکنم دیگه نمیشود که حیران از این طرف به اون طرف بروم. این رو هم بگم این تصمیمم را بعد از یک زمانی که نمیدونم چقدر هست و برام قابل اندازه گیری نیست گرفتم. (کمی سرعت افتادنم کم شده بود!).
تو یک کلاس ثبت نام کردم و در زمان معرفی گفتم که مهندس نرم افزار هستم و از زمانی که 14 ساله بودم برنامه نویسی میکردم و یکم راجب به تحلیل و معماری خودمون گفتم و گفتم چیزهایی که میبینیم رو مدل میکنیم و از روی اونها برنامه مینویسیم. قیافه هاشون متعجب بود و گفتند که میشه یک مدل بکشم ببینن چطوری هست. گفتم بله یک قلم و کاغذ برداشتم و شروع به کشیدن کردم و همین که برگه رو بلند کردم ببرم نشون بدم، دیدم مدلم شبیه آبرنگی که رویش آب بریزد شروع کرد به محو شدن و یکسری شکلهای دیگهای شد که اصلا برام مفهوم نبود من مونده بودم چی بگم که دیدم اونها اصلا تعجب نکردن و گفتن خیلی خوبه چه چیز خوبی کشیدی. خیلی عجیب بود مگه میشه این رو خواند! اونها مثل ما مدل ثابت ندارند. و اصلا کلمه “مدل” را اونطوری که ما میفهمیم ندارند. جالبی دیگه این بود که روی این صفحه انگار مرتب آب و آبرنگ میریخت ولی یکسری فرمهایی در کالبدش وجود داشت. فرمها هندسی نبودند و حتی حس میکنم لزوما عینی هم نبودند. نمیدونم چطور چیزی که عینی نبود رو میدیدم. شروع کردم به نوشتن و گفتم بگزار ببینم مثل زمانی که نیازمندیها رو مینوشتم میتونم این متنها رو بررسی کنم. یا اصلا زمینه و دامنهای هم اینجا دارند. بهرحال این همه سال زحمت کشیده بودم و این چیزها رو یاد گرفته بودم. ولی بررسی گزارهها بخش کوچکی از اون جهان بود و چیزها و حسهایی بود که درون متن نمیگنجید. حتما میگویید اینها که مهندسی نیست رفتی سراغ رمان و شعر. ولی باور کنید اونها مثل ما مهندسی ندارن ولی با همینها کار میکردند و اتفاقا روزگارشون هم میگذشت و هر روز هم تجربههای جدید داشتند. خیلی عجیبه که آدم روی یک خط صاف راه نره ولی از یک نفر که مسیر مستقیم رو میرود جلو بزنه. اون کلاس رو ادامه دادم و جالب بود هر روز یک چیزهایی شبیه معما به ما میدادند که حل کنیم. و برای حلش ما رو به دنیاهای مختلف میبردندو من تو این دنیاها میدیدم که آدمها شروع میکردند یکسری سوال مینویسند که مخصوص اون دنیا بود.
میبینید به عادت دارم میگم معما حل میکردم ولی اونها چنین حسی رو نداشتند. یکسری دنیاها علت و معلولی نبودند. خیلی برام سخته بگم چطوری میشود. یعنی بنا به عادت من همهاش دنبال فاعل بودم. بالاخره یک روز نوبت ارائه به من رسید و قرار شد من راجب به نحوه یکی از بخشهای کاری خودم برای کلاس صحبت کنم و من هم مفهوم “انتزاع” و “مخفی کردن اطلاعات درون فایلها و کلاسها” رو انتخاب کردم. شروع کردم از این گفتم که ما میآئیم تو دنیایی که میبینم بدنبال یک سری چیزهای ثابت مثل مشخصه میگردیم و بر اساس اونها خیلی از اوقات استقرا میکنیم و در کنارش بر اساس چیزهایی که قبلا دیده بودیم قیاس میکنیم و نهایتا کاری میکنیم که بهش میگوئیم انتزاع یعنی یک جور مدل ذهنی درست میکنیم. و بعدش هم بدلیل محدودیتهای شناختی که داریم برای زمان حل یکی از قوانینمون Information hiding هستش و ما اینطوری میتوانیم بر این محدودیت انسانی خودمون غلبه کنیم و موردها رو یک به یک حل کنیم. بعد بچههای کلاس از من خواستند در دنیای اونها من این کار رو انجام بدم که یکدفعه یاد مدلی که کشیده بودم و بلایی که سرش اومده بود افتادم و موندم چه کنم! دیدم راهی نداره با خودم فکر کردم صادق باشم و هر آنچه در ذهنم بود بهشون گفتم. خیلی اتفاق خوبی افتاد و آنها از من خواستند که سعی کنم مفاهیم رو مانند یک گفتگو جلو ببرم و در جاهایی که مرزها را قرار میدهم مرز گفتگوها باشه یک جور بده بستان اطلاعات و مفاهیم. سعی کردن به من یاد بدهند که برای ورود به هر کدوم از دنیاهاشون اول باید مسیر فکری اون دنیا رو قبول کنم و یک جور عینک جهان بینی اونجا رو به چشم داشته باشم. بدین صورت میتوانم در میان آن دنیاها نوعی رابطه برقرار کنم. خیلی بنظرم سخت بود ولی باید تمرین میکردم و ازشون کمک خواستم که به من روش بدهند. یک جور دستور العمل گام به گام. ولی اونها بازهم توصیه کردن که ما یک دستورالعمل بین الجهانی برای اینکار نداریم و به این گزینهها خودت باید برسی و نقطه روشن اینکه الگوهایی پنهان وجود دارد که باید آنها را کشف کنم. ولی این الگوها ساختارهای ثابتی ندارند مثل یک لباس مچاله شدهای که بسختی میشود اون رو از یک دستمال تشخیص داد ولی در دنیا و لحظهای که در آن قرار دارم به آن با ذکر ساختاری از مشخصات لباس میگویند. تازه یکسری از این الگوها در ارتباطاتی بین چیزهای مختلف قرار میگرفت که خود آنها نامشخص بودند. حتما میگوئید اونجایی که تعریف میکنی زمین نیست و اون اشخاص هم انسان نیستند ولی برعکس اتفاقا هم اونجا زمین هست و اونها هم آدم هستند!