چهار نیروی تفکر بازنمایی
“تنها آنچه شبیه است، با یکدیگر تفاوت دارد.” و “تنها تفاوتها هستند که شبیه یکدیگرند.”
دلوز در کتاب تفاوت و تکرار از چهار رکنی پرده بر میدارد که آنها را “رژیم بازنمایی” مینامد و به شدت مورد انتقاد قرار میدهد دلوز معتقد است که از زمان افلاطون تا بخش بزرگی از فلسفه مدرن، تفکر بر پایه بازنمایی بنا شده است؛ یعنی ما جهان را نه از خلال «تفاوت»، بلکه از خلال شباهت و همانندی میفهمیم.
به همین دلیل او از چهار اصل یا چهار ستون بازنمایی که مورد انتقاد وی است سخن میگوید که گاهی مفسران بهصورت استعاری آنها را Four Horsemen of Representation مینامند:
هویت (Identity): هر چیز ابتدا باید “همان چیزی باشد که هست” در این مفهوم اندیشه از هویت آغاز میکند به عنوان نمونه: “این یک درخت است.”
تقابل (Opposition): تفاوت بهصورت دوگانههای متقابل فهمیده میشود: خوب/بد، درست/غلط، وجود/عدم. دلوز میگوید تفاوت را نباید صرفاً به تقابل فروکاست.
قیاس (Analogy): اشیا بر اساس نسبتها و شباهتهای ساختاری طبقهبندی میشوند. مثلاً گفته میشود ذهن نسبت به بدن همان نسبتی را دارد که فرمانده نسبت به ارتش.
شباهت (Resemblance): شناخت یعنی تشخیص شباهت. چیزی را میشناسیم چون به چیزی که قبلاً میشناختیم شبیه است.
از نظر دلوز این چهار اصل باعث میشود که تفاوت همواره به هویت تقلیل یابد، امر نو همواره با امر آشنا سنجیده در شود، خلاقیت جای خود را به طبقه بندی بدهد و اندیشه به جای تولید مفاهیم جدید، فقط بازشناسی انجام دهد. در مقابل پروژه دلوز این است که تفاوت را پیش از هویت قرار دهد. یعنی جهان را نه بر اساس شباهت بلکه بر اساس فرآیند تولید تفاوت بفهمیم. در ستون “هویت” تفاوتها به ویژگی فرعی بدل میشوند. اما دلوز میگوید شاید اصلا “هویت” نتیجه یک فرآیند باشد، نه نقطه آغاز آن، در ستون “قیاس” اشیا را بر اساس نوعی از تناسب میفهمیم که دلوز هشدار میدهد که گاهی قیاس باعث میشود تفاوتهای واقعی را نبینیم. در “شباهت” که رایجترین شکل شناخت است دلوز میگوید شاید مهمترین ویژگی یک چیز همانی باشد که آنرا از همه نمونههای قبلی متمایز میکند و در “تقابل” یا نفی، معتقد است که تفاوت امر مثبت است، نه صرفا نتیجه منفی. این مفاهیم میتواند هر حوزهای از اندیشه همچون تحلیل کسب وکار، معماری و طراحی نرم افزار را که در آن فهم جهان صرفاً بر پایه طبقهبندی، شباهت، قیاس و نفی استوار شده باشد در بر بگیرد.